De oorsprong van de naam “Foetelaers”
De naam van onze vereniging gaat terug op de oude bijnaam van Nieuwstadt: futel (foetel). Het onderstaande gedicht “De Futel”, gepubliceerd in De Maasgouw (1879), vertelt in het Nuujsjtadts dialect hoe Nieuwstadt aan die bijnaam kwam. Door slecht winterweer viel het feest van patrones Sinte-Birgit (1 februari) telkens in het water; daarom ‘verfoetelde’ (verruilde) men haar voor de in de zomer gevierde Sint-Jan. Dat ‘foetelen’ — iets voor een appel en een ei verkwanselen — bleef als bijnaam aan Nieuwstadt en zijn inwoners kleven.
De Futel1
Publicatie: De Maasgouw, 1879
De Nüschtad2, èns en plaatsch mit wäl En mit e schterk kasteel, Al is ze nu e simpel dörp, Vereerde zeer fideel Es pátrones Sinte-Birgit, En koumaad3 op te welt; Mä hieveur waor bie boerelü Hör feest nog al geteld. Van alle kanjtjen koumen zie Där här4 in höer oktaaf En reipen veur h’un kui en ’os Birgitte’s zänghen aaf Zie koumen mit heel voël vertroe’n En gein läeg henj doebie; Waat waor in ’t veurdeil van de kirk En van de börgerie Nu woordt waal èns al dat profiet Totaal veur hün mankeirt Door ’t wäer, dat nu ouch nog zo dèks De lü ein hoap rüïneirt. Want eine nate weinjtjer noum De Nüschtädter graof mit5 Gein angher lü bezuikden dan D’oktaaf van Sinte-Birgit. Dit överkoúm hün ménnig jaor En maakte hün bedrökt; Het feest vervéil, nu het zo dèks Door ’t wäer al waor mislökt De Wiesheid van de schtad begreep Dat dit niet zó koos gaon, En brouk zich lang de kop dörmit Waat hie mous zeen gedaon. Het feest verzètten koos ze niet Mä, es het muig’lik waor, Zou het toeschen6 mit en angher plaatsch Hoër helpen ut ’t gevoar. Ze zuikde nu ene patroon Da in de zomer koum, Wotäenghe ’t dörrep, dat höem haauw, Hoër patrones dan noum. Nù koos me zeen wie Sinte-Birgit Door anghere woordt begeert; Broukzittert bouw7 veur höer Sint-Jan Dä ’t vruiger haauw geeerd. De Nüschtad noum höm daadlik aan; Zien Feest viel in den tied Wo ze van groote natigheid Haopde te zeen bevried. Mä wenig wun ze bie den toesch, Al haauw ze vöel verwacht Waar ’t wäer ouch dreug zie zaod, Sint-Jan Woordt toch niet erg bedacht Mär Sint-Birgit in Broukzittert Bezuikden junk en aauwt; De groote luip nao höer oktaaf Is nu nog neit verflaauwt. Doa ’t doon van einen schlechten toesch Verfutlen heischt in ’t plat, Is futel al sär langen tied De bienaam van Nüschtad
Bron: “Nieuwstadt van stad, tot dorp”, 1977
Verklaring van de dialectwoorden
- Futel van futelen = verkwanselen, voor een appel en een ei verkopen. In het Sittardsch dialekt wordt de u als Deutsche u (oe) uitgesproken.
- Nieuwstadt, eene gewezen Geldersche vestiging, is gelegen aan den voet der heuvelen, waarop de kerspels Millen en Havert van het voormalig ambt Millen, thans kreits Heinsberg, zijn gebouwd, in eene vlakte die het water ontvangt, dat van de hoogten nabij Sittard en de aangrenzende dorpen zich langs Susteren een weg baant naar de Maas. Deze plaats was vroeger bij ongunstig weer niet genaakbaar, daar de toegangswegen naar de stad, door het vocht doorweekt, vooral des winters onbegaanbaar waren. Vóór eeuwen – dus verhaalt ons de sage – werd te Nieuwstadt de H. Brigida vereerd; haar feest viel echter in een slecht seizoen (1 februari), wanneer de geloovigen niet dan moeielijk in de stad konden komen. Men verruilde daarom, niet zonder groot nadeel den offer der kerk, de H. Brigida met de H. Johannes van Broeksittard, die op 24 juni wordt gefierd. Sedert dien tijd heeft Nieuwstadt den naam van futel (foetel).
- Koumaad = koemeid.
- Där här = daarheen.
- Graof mit nümme of mit laote = beet nemen. Hier dus met andere woorden: de Nieuwstadters hadden van een natten winter veel te lijden.
- Toeschen = ruilen; toesch = ruil. Te Sittard, even als in de meeste plaatsen van Limburg, wordt de sch als Duitsche sch (gelijk in schreiben) uitgesproken.
- Bouw, onv. verl. tijd van beijen = bieden; bouw = bood.